Bieździedza

Obejmuje miejscowości: Bieździedza i Bieździadka (część), historycznie: Bieździedza z Łazami, Bieździadka i Góry, Sowina (do 1975r.) oraz Lublica (do 1998r.).

Najstarsze księgi metrykalne: księgi chrztów, małżeństw oraz zgonów od 1784 roku

Początki parafii i najstarsze wzmianki

Parafia Świętej Trójcy w Bieździedzy należy do najstarszych wspólnot parafialnych na obszarze dzisiejszego Pogórza Jasielskiego. Bieździedza pojawia się w źródłach znacznie wcześniej niż wskazują rejestry świętopietrza. Już w dokumencie kardynała Idziego z 1105 roku wymieniana jest jako własność klasztoru benedyktynów w Tyńcu. W kolejnych wiekach potwierdzają to także bullae papieskie, m.in. Grzegorza IX (1229) i Innocentego IV (1253). Kolejne wzmianki źródłowe o istnieniu parafii pojawiają się w rejestrach świętopietrza z lat 1325–1327, gdzie Bieździedza wymieniana jest jako funkcjonująca już jednostka kościelna.

Pierwszy kościół i rozwój parafii w średniowieczu

Pierwszy drewniany kościół istniał tu już około 1320 roku, ufundowany miał zostać przez rycerzy Helwigów. Budynek spłonął prawdopodobnie w roku 1374.

W 1407 roku właścicielem Bieździedzy był Helwig herbu Grzymała, z którym wiąże się budowa murowanego kościoła parafialnego. Parafia funkcjonowała wówczas jako w pełni ukształtowana jednostka – co potwierdza również Jan Długosz w „Liber beneficiorum”. Na lata 1402–1409 szacuje się wzniesienie nowej murowanej świątyni pw. Trójcy Przenajświętszej, Najświętszej Maryi Panny, św. Jadwigi i św. Piotra. Kościół został konsekrowany w 1453 roku przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego.

Architektura i wyposażenie kościoła

Jednonawowy kościół o wymiarach 23,5 x 11 m wzniesiony z kamienia łamanego ma charakterystyczne elementy architektury gotyckiej, w tym kamienny portal oraz wolnostojącą dzwonnicę. Według opisu z przełomu XIX i XX wieku wnętrze świątyni zdobiła m.in. słynna chrzcielnica z XIV wieku, a także liczne epitafia i elementy wyposażenia związane z rodem Romerów¹¹.
Niewielki dziedziniec kościelny otoczony został kamiennym murem, wewnątrz dziedzińca znajduje się dzwonnica kościelna.

Właściciele dóbr bieździedzkich

W XVI wieku wieś należała m.in. do Rozambarskich i Broniewskich. Szczególnie wyróżnia się postać Marcina Broniewskiego, który jako wysłannik króla Stefana Batorego przebywał na Krymie, a następnie opisał swoje doświadczenia w dziele wydanym drukiem w Europie.

Kolejno przeszła ona na własność Romerów, którzy odegrali szczególną rolę w historii Bieździedzy i okolic. Z fundacji Zofii Romerowej z Chmielnickich dobudowana została kaplica poświęcona przez biskupa przemyskiego Stanisława Siecińskiego w 1615 roku.

Na początku XIX wieku właścicielem był Antoni Romer, a następnie dobra pozostawały w rękach jego potomków. W drugiej połowie XIX wieku część majątku nabyli również przedstawiciele rodów Prospera i Bobrowskich, a po nich Zborowscy. Na początku XX wieku Bieździedza przeszła na własność Antoniego Lisowskiego, co zamyka okres dominacji rodów szlacheckich związanych bezpośrednio z lokalną historią parafii.

Pożar w 1879 roku i odbudowa świątyni

Kościół dotknięty został pożarem w 1879 roku – wydarzyło 30 sierpnia², podczas prac remontowych dachu. Spłonęły wówczas m.in.: drewniana wieżyczka, powała, ołtarze, chór, organy, obrazy, ambona, gobeliny, chorągwie oraz inne wyposażenie jak i dokumenty znajdujące się w skarbcu.

W niedługim czasie przy dużym zaangażowaniu lokalnej społeczności udało się wyremontować świątynię. Kościół wyposażono wówczas m.in.: w nową posadzkę, dzwony, ołtarz główny z płaskorzeźbą przedstawiającą świętą Jadwigę, ołtarze boczne, kaplicę, chrzcielnicę, chór oraz organy. Opis świątyni zachowany w publikacji konserwatorskiej z 1900 roku potwierdza jej gotycki charakter oraz bogate wyposażenie związane z rodem Romerów.

Zmiany w XX wieku

W XX wieku nastąpiły istotne zmiany w strukturze parafii:

• w 1975 roku powstał kościół w Sowinie (pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy),
• w 1998 roku powstał kościół w Lublicy (pw. Matki Bożej Częstochowskiej).

Od tego momentu parafia obejmuje już tylko Bieździedzę oraz część Bieździadki. Sam budynek kościoła przeszedł istotne prace remontowe na początku XXI wieku.

Widok na wnętrze świątyni w Bieździedzy autor: Henryk Bielamowicz, licencja „Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International” / desaturowane

Miejscowości parafii

Parafia Bieździedza obejmowała historycznie kilka miejscowości, które razem tworzyły spójną wspólnotę: Bieździedzę, Bieździadkę, Lublicę oraz Sowinę.

Bieździedza, stanowiąca siedzibę kościoła parafialnego, położona była w otoczeniu wzgórz, z których najwyższe – Turczyn – dominowało nad okolicą. Przez wieś przepływała rzeka, a okoliczne tereny porastały lasy sosnowe i jodłowe. Według opisu ks. Władysława Sarny miejscowa ludność wyróżniała się zamożnością, przedsiębiorczością i zapobiegliwością.

Bieździadka, wywodząca swoją nazwę – według przekazu – od Bieździadka, syna Bieździada, od najdawniejszych czasów pozostawała w ścisłym związku z parafią bieździedzką. Jak wynika z „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, Bieździadka liczyła 725 mieszkańców i pozostawała od kilku stuleci własnością rodziny Romerów. Na jej terenie znajdował się murowany dwór szlachecki, otoczony parkiem angielskim, a także tartak wodny i gorzelnia³. W obrębie wsi znajdowało się również grodzisko, świadczące o starszych fazach osadnictwa.

Lublica, według tradycji założył Lublic – syn Lubli. Wieś położona była w dolinie pomiędzy wzgórzami, wzdłuż ważnego traktu komunikacyjnego. Zabudowa miała charakter częściowo skupiony, częściowo rozproszony, z wyodrębnionymi częściami wsi. Mimo przeważających gleb gliniastych rozwinięta była tu gospodarka rolna oparta na płodozmianie, a szczególne znaczenie miało sadownictwo – niemal przy każdym gospodarstwie znajdowały się ogrody i sady. We wsi występowały również łąki, pastwiska oraz znaczne obszary leśne.⁴

Sowina, położona na terenie pagórkowatym, wyróżniała się wyraźnie rolniczo-sadowniczym charakterem. W przeszłości dzieje wsi pozostawały ściśle związane z pobliską Sieklówką – w XIV wieku Sowina należała do Jakuba Siekluckiego, a następnie została wraz z Sieklówką przeniesiona na prawo niemieckie. W XVI wieku funkcjonowało tu kilkadziesiąt gospodarstw kmiecych oraz karczma, a wieś pozostawała w ścisłym związku własnościowym i gospodarczym z Sieklówką⁵.

Księgi metrykalne i archiwalia

Parafia Bieździedza to ponad 240 lat historii zapisanej w tysiącach metryk – chrztów, ślubów i zgonów mieszkańców Bieździadki i Góry, Bieździedzy i Łazów, Lublicy oraz Sowin. Najstarsze zachowane księgi metrykalne parafii obejmują:

• chrzty, małżeństwa i zgony od 1784 roku – Archiwum Parafialne
• chrzty, małżeństwa i zgony od 1826 roku – Archiwum Archidiecezji Przemyskiej (wskazane już w spisie ks. Kwolka z 1928 r.),

Duplikaty ksiąg znajdują się w Urzędzie Stanu Cywilnego w Kołaczycach:

Dwie księgi zostały przekazane do Archiwum Państwowego w Rzeszowie (Oddział w Sanoku, sygn. 60/1288/0): zgony Bieździedza 1854–1910 oraz zgony Sowina 1854–1907.

Zaginione księgi staropolskie

Jeszcze w „Opisie powiatu jasielskiego” (1908) ks. Sarna wskazywał, że najstarsze księgi sięgały:

• chrzty – 1694
• małżeństwa – 1732
• zgony – 1776

Te same roczniki zostały wykazane w katalogu strat wojennych Archiwum Diecezjalnego w Przemyślu. Zachowała się szczegółowa charakterystyka ksiąg:

• Baptisatorum 1694–1776 – 420 stron
• Copulatorum 1732–1777 – 106 stron
• Baptisatorum, Copulatorum et Mortuorum 1776–1785 – 116 stron

Ciekawostką jest zapis badania stopni pokrewieństwa z 1733 roku poprzedzający księgę małżeństw.

Demografia parafii

Zestawienie metryk parafii Bieździedza z lat 1784–1945 (13 052 urodzeń, 3 445 małżeństw i 11 329 zgonów) pozwala uchwycić nie tylko skalę zjawisk demograficznych, ale przede wszystkim ich zmienność w czasie oraz momenty wyraźnej koncentracji zdarzeń.

Wg danych przytaczanych przez ks. Władysława Sarnę w 1908 roku Bieździedza liczyła 661 mieszkańców, a dodatkowo 88 osób zamieszkiwało obszar dworski, Bieździadka liczyła 776 mieszkańców oraz 117 w obszarze dworskim, Lublica 536 mieszkańców, natomiast Sowina 838 mieszkańców oraz 7 w obszarze dworskim.

Zestawienie pokazuje zmiany liczby urodzeń, małżeństw i zgonów w parafii Bieździedza w latach 1784–1945. Dotyczy miejscowości Bieździadka, Bieździedza, Lublica oraz Sowina.

Najwięcej urodzeń odnotowano w 1895 roku (143 przypadki), a kolejne najwyższe wartości przypadają na lata 1925 (141) oraz 1890 (140). Układ tych wartości wskazuje na kulminację rozwoju demograficznego pod koniec XIX wieku, z wtórnym odbiciem po I wojnie światowej.

W przypadku zgonów widoczne są wyraźne fale zwiększonej śmiertelności. Najwyższa wartość przypada na rok 1873 (204 zgony), a kolejne na lata 1854 (159) oraz 1847 (156). Rozkład tych pików nie jest przypadkowy – odpowiada znanym z historii regionu epizodom epidemicznym, które cyklicznie dotykały lokalną ludność.

Małżeństwa wykazują odmienną dynamikę. Ich maksimum przypada na rok 1919 (72 zawarte związki), co należy bezpośrednio wiązać z zakończeniem I wojny światowej i kumulacją odroczonych ślubów. Charakterystyczny jest szybki powrót do wcześniejszych poziomów już w kolejnych latach.

Na interpretację danych wpływa również sposób prowadzenia metryk. Łazy i Góry do 1883 roku funkcjonowały jako odrębne jednostki, jednak brak konsekwencji w zapisach powoduje, że część wpisów przypisywana była już wcześniej do Bieździedzy i Bieździadki. Po 1883 roku proces ten uległ utrwaleniu – Łazy zapisywane są jako część Bieździedzy, a Góry jako część Bieździadki.

Istotne różnice widoczne są także w ujęciu przestrzennym. Największą skalę zjawisk demograficznych w całym okresie generuje Sowina, podczas gdy pozostałe miejscowości – Bieździedza, Bieździadka i Lublica – charakteryzują się bardziej stabilnym przebiegiem.

W XIX wieku zauważalnym zjawiskiem była emigracja mieszkańców Bieździedzy do Ameryki. Jak odnotowuje ks. Władysław Sarna, wyjeżdżający pracowali tam zarobkowo i przesyłali środki finansowe rodzinom w kraju, umożliwiając wykup gruntów i poprawę statusu materialnego gospodarstw.

Nazwiska typowe dla parafii

Analiza metryk parafialnych pozwala uchwycić wyraźny „kręgosłup” wielopokoleniowych rodów, które przez dziesięciolecia – a często i stulecia – stanowiły podstawę lokalnej społeczności. Najpopularniejsze nazwiska występujące w metrykach chrztów z lat 1784-1925 w całej parafii to Ochałek. W ramach poszczególnych wsi rozkład wygląda następująco:

Wykres przedstawia najczęściej występujące nazwiska w poszczególnych miejscowościach parafii Bieździedza w latach 1784–1924.

• Bieździadka: Głód (1878), Dymnicki (1895), Miętus (1857)
• Lublica: Bolek (1884), Dunaj (1882), Witalis (1898)
• Bieździedza: Gajda (1881), Bugała (1875), Kuryj (1910)
• Sowina: Adamczyk (1891), Grela (1893), Szaro (1891)

Z drugiej strony widoczny jest proces zanikania rodów. Nazwiska takie jak Widziszowski, Rutka, Góra, Strzałkowski, Burek czy Szeblo znikają z metryk w stosunkowo krótkim czasie. Przyczyną mogły być migracje, brak męskich potomków lub wchłonięcie przez inne linie rodzinne.

Szczególnie interesującym zjawiskiem jest zmienność pisowni nazwisk. W wielu przypadkach nie mamy do czynienia z odrębnymi nazwiskami, lecz z różnymi zapisami tej samej rodziny, zależnymi od osoby sporządzającej metrykę. Przykładowo:

• Lechwar: Lekwar (1784), Lefkwar (1791), Lefkar (1793), Lefchwar (1795), Lechfar (1805), Lechwor (1813)
• Hendzel: Hędzel (1784), Henzel (1786), Chędzel (1788), Hęcel (1813)
• Matysik: Matiasik (1796), Matyasik (1799), Matyiasik (1801), Matisik (1813), Mathysik (1852)

W wielu przypadkach to właśnie ksiądz sporządzający zapis metrykalny „ustalał” formę nazwiska. Zjawisko to jest szczególnie widoczne przy osobach przybywających spoza parafii.

Dobrym przykładem jest Aleksander Dzindzio, murarz urodzony w 1816 roku w Gwoździance. Po przybyciu do Bieździedzy zapoczątkował ród Dziędziołów – taką formę zapisał w metrykach duchowny.

Warto zwrócić uwagę również na tzw. „bliźniacze” nazwiska, które funkcjonują równolegle:
Kaleta / Kalita, Szczerba / Szczyrba, Krajowski / Krajewski. W metrykach często pojawiają się one zamiennie nawet w obrębie jednej rodziny.

Stary dąb i legenda mieczy

Tuż obok kościoła znajduje się jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Bieździedzy – ponad 600-letni dąb, uznany za pomnik przyrody.

W jego pniu tkwią dwa wbite miecze, z którymi wiąże się lokalna legenda. Według przekazu miały one zostać wbite przez żołnierzy wracających spod Wiednia w 1683 roku, jako wotum dziękczynne po zwycięskiej wyprawie wojsk króla Jana III Sobieskiego.

Bibliografia i źródła:
– Sarna Władysław, Opis powiatu jasielskiego, reprint wydania oryginalnego, Wydawnictwo Ruthenus, Krosno 2021, ISBN 978-83-7530-726-9
– Kwolek Jan, Ekstrakty metrykalne w Archiwum Diecezjalnem Przemyskiem, „Kronika Diecezji Przemyskiej”, R. XXVIII, z. 10, Przemyśl 1928 [dostęp 05.04.2026]
– Nabywaniec Stanisław, Ziobro Wojciech, Zaginione księgi Archiwum Diecezjalnego w Przemyślu. Katalog strat wojennych(Missing Books of the Diocesan Archive in Przemyśl. A Catalogue of Wartime Losses), Rzeszów 2024, ISBN 978-83-66231-43-6,
– Oficjalny portal informacyjny Gminy Kołaczyce, Zabytki Bieździedza [data dostępu: 28.12.2025]
– Zabytek.pl, „Zespół kościoła parafialnego pw. Świętej Trójcy w Bieździedzy,” [dostęp: 28.12.2025]
– Księgi metrykalne parafii w Bieździedzy (1784-1945), zbiory parafialne, zbiory Urzędu Stanu Cywilnego w Kołaczycach, opracowanie: Adrian Ochałek, Terra Pilsnensis
– Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej, t. I, Kraków: Nakładem Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej, 1900, dostęp online: Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej – wersja cyfrowa [dostęp: 05.04.2026]

Adrian Ochałek

Autor

Absolwent informatyki i ekonometrii AGH oraz Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Członek stowarzyszenia Terra Pilsnensis oraz Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. Autor ponad 100 000 indeksów metryk w bazie Geneteka, zajmuje się digitalizacją i analizą źródeł metrykalnych, koncentrując się na obszarze powiatu jasielskiego – szczególnie na parafii Bieździedza, z którą związane są jego korzenie rodzinne. W kręgu jego zainteresowań znajdują się również metryki łemkowskie (Beskid Niski) oraz księgi izraelickie. Prywatnie pasjonat motoryzacji klasycznej – właściciel zabytkowego Poloneza – oraz kolekcjoner perfum vintage.

1. Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej, t. I, Kraków 1900 ↩︎
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I, s. 224 ↩︎
3. Tamże ↩︎
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V, s. 421 ↩︎
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV cz.2, s. 614 ↩︎