Parafia pod wezwaniem:
św. Mikołaja
Data erygowania:
1501 rok
Obejmuje miejscowości: Brzeziny, Berdechów(przysiółek Brzezin), Jaszczurowa(dawniej Jaszczurowa Wola)
Najstarsze zachowane księgi metrykalne: księgi chrztów (1596-1664, 1668-1730, oraz od 1756), małżeństw (1595-1769, od 1784) i zgonów od 1777 r[1].
Dzieje parafii w Brzezinach to fascynująca opowieść, której początki skrywa mgła tajemnicy. Wiadomo jednak, że w czasach średniowiecza miejscowość ta znajdowała się w strategicznym punkcie – tuż przy południowo-wschodnich rubieżach państwa polskiego. Co istotne w kontekście pogranicza, historycznie ziemie te były nierozerwalnie związane z Polską[1].
Zanim Brzeziny doczekały się formalnej lokacji, tętniło tu życie, a przez wieś przebiegał ważny trakt handlowy.To właśnie tutaj w 1266 roku rozegrały się dramatyczne wydarzenia: wojska wojewody krakowskiego Piotra ze Żmigrodu starły się z oddziałami księcia Szwarna. Ruski książę najechał wówczas ziemię sandomierską, a pamiątką tamtej krwawej potyczki jest nazwa części wsi – Baj, którą ludowa tradycja wywodzi bezpośrednio od słowa „bój”. W XIV wieku, za sprawą polityki kolonizacyjnej Kazimierza Wielkiego, Brzeziny zyskały na znaczeniu. 15 czerwca 1353 roku król przekazał osadę jako dowód wdzięczności rodowi bojarów z Goraja[2]. Jednak mapa własności w tamtym czasie dynamicznie się zmieniała. Już w połowie XV stulecia Jan Długosz odnotował, że właścicielem wsi był Helwig z Bieździedzy. To właśnie temu rodowi przypisuje się ufundowanie pierwszej parafii, jednak wspomniany kronikarz, opisując dekanat dębicki (tzw. „leśny”), wymienia parafię Brzezinensis bez dodatkowego komentarza. Ten brak wzmianki może sugerować niski poziom organizacyjny placówki – prawdopodobnie nie posiadała ona wówczas znaczącego gmachu kościoła ani stałego proboszcza. Fakt, że źródła kościelne określają parafię jako fundację rycerską, potwierdza rolę rodu Helwigów jako jej założycieli. Choć bezspornie władali oni Brzezinami na przełomie XIV i XV wieku, przyczyny utraty tych dóbr przez ród Gorajskich na ich rzecz pozostają nieznane[3].
W 1445 roku Helwig z Bieździedzy wydzierżawił wszystkie swoje dobra dziedziczne, w tym Brzeziny, zięciowi – Piotrowi z Rozembarku. Jego następca, Mikołaj Rozembarski, sprzedał w 1473 roku część majątku. Prawdopodobnie wtedy wieś przeszła w ręce rodu Rokoszów herbu Ostoja. Świadectwem ich obecności jest kamienna chrzcielnica w brzezińskim kościele z 1495 roku, ozdobiona ich herbem. Można więc przypuszczać, że to właśnie Rokoszowie byli inicjatorami budowy lub głównymi fundatorami świątyni[4].
Źródła historyczne wspominają o obecnym kościele już w 1470 roku, choć jego konsekracja nastąpiła dopiero w 1501 roku. Tak długa zwłoka wynikała najpewniej z problemów z uposażeniem – władze biskupstwa krakowskiego wymagały bowiem przedstawienia dokumentacji potwierdzającej zakończenie prac oraz zabezpieczenie funduszy na utrzymanie rektora lub prebendarza. Choć dokument konsekuracyjny nie zachował się, datę 1501 potwierdza inwentarz z 1777 roku oraz inskrypcja na poprzecznej belce w nawie kościoła.
Ciekawym wątkiem w historii wsi jest rzekoma obecność Braci Polskich. Choć oficjalne protokoły powizytacyjne milczą na temat zajęcia kościoła przez arian, postać wybitnego reformatora Grzegorza Pawła z Brzezin, każe przypuszczać, że idee te były tu żywe. Brak konsensusu naukowego nie pozwala jednak jednoznacznie stwierdzić, czy w samej wsi faktycznie istniał zbór ariański. Przy kościele prężnie działała szkoła, o której wspominają wizytacje z 1595 roku i lat późniejszych. Przed 1657 rokiem rozwinęło się tu Bractwo Różańca Świętego. W 1758 roku wspólnota ta zyskała własnego promotora (kapłana) z prebendą w wysokości 5000 florenów polskich. Zastrzeżenie, że funkcję tę ma sprawować każdorazowy pleban, znacząco podniosło status majątkowy probostwa[5].
Wiek XVIII był dla parafii w Brzezinach „złotym okresem”. Obfitował w nowe fundacje i dynamiczną rozbudowę infrastruktury. Założono wówczas nowy cmentarz, ufundowano ołtarz główny i chór organowy, wymieniono poszycie dachu oraz wzniesiono nową dzwonnicę, której kunszt snycerski podziwiano jeszcze w XIX wieku[6].
W ciągu wieków przynależność administracyjna parafii zmieniała się wraz z losami politycznymi regionu:
- Do 1783/1786 roku: diecezja krakowska
- Od 1783/1786 do 1805 roku: diecezja tarnowska
- Od 1805 do 1821/1826 roku: diecezja przemyska
- Od 1826 do 1992 roku: diecezja tarnowska
- Od 1992 roku: diecezja rzeszowska
Przypisy:
[1] F. Persowski, Studia nad pograniczem polsko-ruskim w X-XI w., Wrocław 1962, s. 34-41.
[2] Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. III, Kraków 1887, s. 88.
[3] W. Tabasz, Brzeziny – zarys historii parafii i kościoła [w:] Brzeziny: 500 lat kościoła św. Mikołaja 1501-2001, Brzeziny 2001, s. 75-76.
[4] Szerzej zob. S. Kłosowski, Wybrane zabytki sztuki średniowiecznej w kościele św. Mikołaja w Brzezinach w świetle badań konserwatorskich, [w:] Brzeziny: 500 lat kościoła św. Mikołaja 1501-2001, Brzeziny 2001, s. 172-177.
[5] W. Tabasz, Brzeziny (…), s. 81-85.
[6] M. Nikiel, Sztuka baroku w kościele w Brzezinach, [w:] Brzeziny: 500 lat kościoła św. Mikołaja 1501-2001, Brzeziny 2001, s. 203-207.
Autor