Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Brzostku autor: Filipny, licencja „CC BY SA 4.0” / desaturowane
Parafia pod wezwaniem:
Podwyższenia Krzyża Świętego
Data erygowania:
Przed 1281 rokiem/1367r./1428r.[1]
Obejmuje miejscowości: Brzostek, Klecie, Bukowa, Nawsie Brzosteckie, Wola Brzostecka, Zawadka Brzostecka (od 1813r.), Skurowa (do 1776 r.), Kamienica Górna (do 1776 r., a pozostała część ostatecznie w 1817r.), Błażkowa (do 1817r.), Januszkowice (do 1967r.) i Opacionka (do 1967r.)
Najstarsze księgi metrykalne: księgi chrztów, małżeństw i zgonów od 1814/1815 r.[2] – wyjątek stanowią poniższe tomy:
– Brzostek [miasto] księga chrztów od 1784r..
– Zawadka Brzostecka księga chrztów od 1784, małżeństw od 1786 i zgonów(1788r.).[3]
Dzieje parafii w Brzostku są ściśle powiązane z chrystianizacją tych terenów oraz przynależnością miejscowości do klucza dóbr opactwa benedyktynów w Tyńcu. Ta podległość klasztorowi stanowiła kluczowy czynnik determinujący rozwój religijno-gospodarczy ośrodka. Choć źródła pisane sugerują istnienie parafii w Brzostku dopiero w drugiej połowie XIV wieku, jej fundamenty sięgają prawdopodobnie przełomu XI i XII stulecia. Wówczas to tynieccy zakonnicy wznieśli w Kleciach kościół pod wezwaniem św. Leonarda. Między XII a XIV wiekiem świątynia ta przeżywała swój złoty okres, przyciągając rzesze pątników szukających u patrona ratunku w chorobie. Z czasem jednak kult w Kleciach zaczął słabnąć, a znaczenia zaczynał zyskiwać dynamicznie rozwijający się Brzostek, który już w 1367 r. otrzymał prawa miejskie.[4]
Przez wieki o pomyślności mieszkańców decydowała świetna lokalizacja – Brzostek leżał bowiem na trasie ważnych traktów handlowych prowadzących na Węgry. Przyroda również sprzyjała rozwojowi; rzeki pozwalały na budowę młynów i hodowlę ryb, a okoliczne lasy i pola dostarczały wszystkiego, co niezbędne do życia i handlu. Miasto tętniło życiem rzemieślniczym – lokalni mistrzowie zrzeszeni w cechach wystawiali swoje towary w kramach, budując pozycję handlową ośrodka na mapie Małopolski.[5] W konsekwencji to właśnie tamtejszy kościół przejął funkcje parafialne, natomiast dawne centrum w Kleciach zdegradowano do roli filii. Pozostawiona na uboczu świątynia z biegiem lat niszczała, aż w około 1831 r. ostatecznie zniknęła z lokalnego krajobrazu.[6]
Przez wieki w Brzostku wznoszono kolejne drewniane świątynie, które jednak wielokrotnie padały ofiarą pożarów oraz najazdów, w tym dotkliwych zniszczeń dokonanych przez wojska węgierskie w 1478 r. czy oddziałów Rakoczego w 1657 roku. Przełomowym i jednocześnie tragicznym momentem w dziejach parafii był rok 1813, kiedy to gigantyczny pożar strawił niemal całe miasto, nie oszczędzając ówczesnego kościoła. Wydarzenie to wymusiło na wspólnocie wiernych budowę nowej, tym razem murowanej świątyni. Prace budowlane trwały kilka lat, a ich efektem jest istniejący do dziś kościół w stylu neoklasycystycznym. Świątynia ta została uroczyście konsekrowana w 1823 roku. Wnętrze kościoła zyskało z czasem bogate wyposażenie, w tym ołtarz główny z łaskami słynącym wizerunkiem Chrystusa Ukrzyżowanego, który do dziś stanowi centralny punkt kultu dla mieszkańców i pielgrzymów, jak i przeniesiony z Kleci późnorenesansowy ołtarz św. Leonarda. [7]
Kolejne ciężkie próby przyniosły obie wojny światowe, które ze względu na strategiczne położenie Brzostka, odcisnęły na parafii bolesne piętno. Podczas pierwszej obszar znalazł się na linii frontu. Intensywny ostrzał artyleryjski doprowadził do pożaru miasta i poważnego uszkodzenia kościoła. Jednak najgorsze nadeszło kolejnej wojny zimą 1944 roku. Miasto znalazło się wówczas znów bezpośrednio na linii frontu i zostało poważnie zniszczone. Choć mury kościoła przetrwały tę apokalipsę, budynek był zdewastowany, a jego otoczenie zamienione w ruinę.[8] W okresie powojennym, dzięki determinacji proboszczów i ofiarności parafian, świątynia została mozolnie odrestaurowana, przywracając jej dawny blask i godność. Dziś parafia brzostecka pozostaje nie tylko siedzibą dekanatu, strażnikiem bogatej tradycji i zabytkowej architektury, ale przede wszystkim żywym centrum duchowym, który mimo wielu historycznych zawieruch, nieprzerwanie służy lokalnej społeczności. Odzyskanie przez Brzostek praw miejskich w 2009 roku(po długiej przerwie trwającej od 1934 roku) to nie tylko symboliczny krok w przyszłość, ale sprawiedliwość dziejowa. W następstwie tych zmian powinna nastąpić reforma heraldyki powiatowej. Herb powiatu dębickiego stałby się bardziej kompletny, gdyby obok gryfa i pilzneńskiej lilii umieszczono klucz i miecz – atrybuty świętych Piotra i Pawła, patronów Brzostka.
W ciągu wieków przynależność administracyjna parafii zmieniała się wraz z losami politycznymi regionu:
- Do 1783/1786 roku: diecezja krakowska
- Od 1783/1786 do 1805 roku: diecezja tarnowska
- Od 1805 do 1992 roku: diecezja przemyska
- Od 1992 roku: diecezja rzeszowska
*Osobliwie wspomnieć należy, iż choć zawieruchy dziejowe nader srogo obeszły się z ziemią brzostecką, to Opatrzność — pragnąc niejako wynagrodzić potomnym utratę pamięci o ojcach — wzbudziła pośród synów tej parafii uczonego męża. Mowa o ks. prof. Bogdanie Stanaszku, który z niebywałą gorliwością i pietyzmem pozbierał rozproszone okruchy ocalałych świadectw, ogłaszając drukiem liczne publikacje tyczące się swojej “małej ojczyzny”. Z bogatym dorobkiem Księdza Profesora zapoznać się można w bibliotekach tudzież w miejscowych księgarniach. Autor niniejszego skromnego pisma składa Mu w tym miejscu płynące z serca: Bóg zapłać!
Przypisy:
[1] Ustalenie dokładnej daty powstania parafii w Brzostku budzi dyskusje wśród badaczy. Jeśli uznamy okres, w którym centrum duszpasterskie znajdowało się w Kleciach, historia parafii wydłuży się o co najmniej dwieście lat. Przyjmując jednak za moment początkowy przeniesienie siedziby do Brzostka, napotykamy trudności interpretacyjne. Choć dokument opata tynieckiego z 1367 roku potwierdza istnienie kościoła, nie precyzuje on, czy pełnił on już funkcję parafialną, czy jedynie filialną względem Kleci. Niepodważalny dowód pochodzi dopiero z 1428 roku – wzmianka o opłaceniu annat przez nowego proboszcza z „kościoła w Kleciach, inaczej Brzostku” (łac. ecclesiae in Cleczcze alias Brzostek) jednoznacznie potwierdza scalenie tych ośrodków. Szerzej zob. B. Stanaszek, Brzostek – dzieje miasta w okresie staropolskim, Brzostek 2017, s. 18., B. Kumor, Zanik i afiliacja parafii w archidiakonacie sądeckim, wojnickim i prepozyturze tarnowskiej (1362-1782), Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 11 (1964), zeszyt 4, s. 95-97.
[2] Pożar plebanii w 1814 roku doprowadził do bezpowrotnej utraty dawnych ksiąg metrykalnych. Wyjątek stanowi księga chrztów miejskich z 1784 roku, która ocalała najprawdopodobniej dzięki temu, że w krytycznym czasie znajdowała się w tymczasowej kaplicy w Brzostku. Szerzej zob. B. Stanaszek, Stary cmentarz w Brzostku, Brzostek 2013, s. 43-45.
[3] Ich przetrwanie zawdzięcza się faktowi, że miejscowość włączono do struktur parafii brzosteckiej dopiero w 1813 roku. Przekazanie ksiąg z parafii przeczyckiej nastąpiło kilka miesięcy po opisanej wcześniej katastrofie. J. Jałowy, Dzieje parafii przeczyckiej z okazji koronacji statuy Matki Boskiej, cz. 1, Rzeszów 1925, s. 57-58.
[4] B. Stanaszek, Drewniany kościół pw. św. Leonarda w Kleciach. Analizy, rekonstrukcje, hipotezy, [w:] Z dziejów Brzostku. Studia i materiały, t. 4, s. 7-19.
[5] Szerzej zob. D. Burdzy, Parafia Brzostek w okresie staropolskim, [w:] B. Stanaszek, Dzieje parafii Brzostek, Brzostek 2019, s. 10-17.
[6] B. Stanaszek, Obiekty sakralne w parafii Brzostek w okresie staropolskim, [w:] Dzieje parafii (…), s. 110-112.
[7] Tenże, Parafia Brzostek w okresie niewoli narodowej, [w:] Dzieje parafii (…), s. 271-276.
[8] Tenże, Parafia Brzostek w latach 1918-1945, [w:] Dzieje parafii (…), s. 345-347, Tenże, Parafia Brzostek w latach 1945-1989, [w:] Dzieje parafii (…), s. 456-457.
Autor