Fasje, pierwszy, drugi i stały kataster galicyjski

Poszukując informacji o przodkach, często docieramy do momentu, w którym chcielibyśmy uzupełnić dotychczasowe dane z ksiąg metrykalnych o dodatkowe szczegóły. Ciekawość wzrasta, gdy okazuje się, że jesteśmy potomkami chłopów lub mieszczan – a dotyczy to przecież znakomitej większości dzisiejszych Polaków. Jak zatem odnaleźć informacje sprzed kilkuset lat, które opowiadają o życiu tych mniej zamożnych warstw społecznych? Przeglądając akta chrztów, małżeństw czy zgonów, napotykamy wzmianki o numerach domów, w których mieszkali nasi przodkowie, a także o ich statusie majątkowym – wszak dokumenty wymieniają ich jako kmieci, półkmieci, zagrodników, komorników, wójtów czy kowali… Jak można przełożyć te informacje na konkretne dane?

Jednym z najważniejszych źródeł na terenie dawnej Galicji (w skład której weszła m.in. Ziemia Pilzneńska) są katastry gruntowe. To ewidencje gruntów i budynków, które służyły do obliczania wysokości należnych podatków. Choć w monarchii Habsburgów istniały już wcześniejsze katastry, jak choćby ten wprowadzony przez Marię Teresę w 1757 roku¹, to po przejęciu polskich terytoriów w ramach I rozbioru w 1772 roku Wiedeń stanął przed koniecznością zewidencjonowania zupełnie nowych ziem. O tych terenach władze nie posiadały wcześniej żadnych szczegółowych danych.

Choć kataster galicyjski stanowi obszerny zasób archiwalny i cieszy się wielką popularnością wśród poszukiwaczy rodzinnych historii, należy pamiętać, że dokumenty te powstawały w celach fiskalnych, a nie genealogicznych. Z tego względu nie znajdziemy w nich bezpośrednich informacji o powiązaniach rodzinnych. Niemniej jednak pozwalają one określić status społeczny przodków, precyzyjnie zlokalizować ich dawne domostwo, a w niektórych sytuacjach – gdy brakuje ksiąg metrykalnych – mogą stanowić bezcenną wskazówkę w badaniach.

Miejsce przechowywania

Ze względu na zawiłości historii dokumenty katastralne są dziś rozsiane po wielu miejscach. Stanowi to spore utrudnienie w poszukiwaniach – zwłaszcza w przypadku Pilzna i okolic, gdzie często dochodziło do zmian granic administracyjnych. Doskonałym tego przykładem jest cyrkuł pilzneński: utworzony w 1773 roku, zniknął z map zaledwie po dziewięciu latach, w roku 1782.

Obecnie dokumentacja dotycząca katastrów przechowywana jest zarówno w archiwach polskich, jak i ukraińskich².

W przypadku archiwów krajowych sprawa jest o tyle prosta, że z pomocą przychodzi portal szukajwarchiwach.gov.pl. Zawiera on centralne inwentarze zasobów z całego kraju, co znacząco ułatwia przeszukiwanie dokumentacji.

a. Dla samej Ziemi Pilzneńskiej kluczowe zasoby znajdują się w trzech poniższych jednostkach:

• Archiwum Państwowym w Przemyślu – zespół „Archiwum Geodezyjne”, sygn. 56/126
• Archiwum Państwowym w Rzeszowie – zespół „Kataster Gruntowy 1847–1955”, sygn. 59/1313
• Archiwum Narodowym w Krakowie – zespół „Kataster Galicyjski 1845–XX w.”, sygn. 29/280

b. Pozostałe materiały dotyczące innych terytoriów dawnej Galicji można znaleźć także w oddziałach zamiejscowych Archiwów Państwowych – w Cieszynie, Żywcu, Nowym Sączu oraz Sanoku.

Ogromne zasoby są przechowywane na Ukrainie w następujących archiwach:

• Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie
• Państwowym Archiwum Obwodu Lwowskiego

Trwająca od 2022 roku inwazja Rosji na Ukrainę przyczyniła się do przyspieszenia akcji digitalizacyjnych na tamtejszym terytorium, dzięki czemu kolejne materiały są systematycznie udostępniane online.

Część materiałów dotyczących Ziemi Pilzneńskiej, przechowywanych oryginalnie w CPAHU we Lwowie, została przez nas pozyskana i udostępniona bezpośrednio w naszym repozytorium skanów.

Gwoli ścisłości należy wspomnieć o różnicach w nazewnictwie stosowanym przez archiwa polskie i ukraińskie. Mogą one wprawić polskich użytkowników w zakłopotanie, ponieważ ukraiński system dzieli się na tzw. fondy, opisy i sprawy:

• Fond (Фонд): Podstawowa jednostka klasyfikacji, odpowiednik polskiego zespołu archiwalnego (np. Fond 19 – Metryka Józefińska, Fond 20 – Metryka Franciszkańska).
• Opis (Опис): Podział dokumentów na mniejsze serie tematyczne lub geograficzne. W przypadku katastru są to zazwyczaj cyrkuły (np. Opis VII – cyrkuł tarnowski).
• Sprawa (Справа): Najmniejsza jednostka klasyfikacji, czyli jednostka archiwalna. W dokumentacji katastralnej odpowiada ona zazwyczaj konkretnej miejscowości (np. sprawa 1621 – Lipiny, sprawa 142 – Kozia Wola).

Fasje podatkowe

Po I rozbiorze Polski kataster nie został wprowadzony przez pierwsze 13 lat. Niemniej jednak władze wciąż potrzebowały spisu ziem do celów podatkowych. Zanim więc wdrożono właściwe katastry, pobór podatków opierano na inwentarzach dóbr, nazywanych fasjami podatkowymi. Są to dokumenty zestawione w formie tabelarycznej, które zawierają podstawowe informacje takie jak: imię i nazwisko poddanego, jego przynależność do konkretnej kategorii społecznej, ilość posiadanego żywego inwentarza oraz dochód z gruntów³.

Pod kątem genealogicznym źródła te pozwalają zidentyfikować użytkowników ziemi w danej miejscowości, co umożliwia ustalenie, jakie rody zamieszkiwały wówczas te tereny. Jest to szczególnie cenna informacja w sytuacjach, gdy nie zachowały się księgi metrykalne. Za pomocą tego dokumentu można potwierdzić obecność przodka w konkretnym czasie i miejscu. Z kolei wysokość podatków, obliczana na podstawie dochodu z użytkowanych gruntów, pozwala zarysować realia życia codziennego oraz określić warstwę społeczną, do której należał przodek.

Ze względu na liczne nieścisłości występujące w fasjach, władze austriackie dość szybko dostrzegły konieczność przeprowadzenia reformy podatkowej i wdrożenia katastrów galicyjskich⁴.

Pierwszy kataster gruntowy Galicji, zwany również metryką józefińską

Przed wprowadzeniem pierwszego katastru gruntowego, różne części monarchii rozliczały się dotychczas na odmiennych zasadach, co wprowadzało znaczące dysproporcje wynikające z nieścisłości w dokumentach podatkowych⁵. Na terenie Galicji opierano się na fasjach podatkowych z 1773 roku, natomiast w Czechach podstawą był Kataster Terezjański, wprowadzony przez Marię Teresę w 1757 roku. W celu ustandaryzowania systemu cesarz Józef II Habsburg wprowadził w 1785 roku pierwszy galicyjski kataster gruntowy, nazywany od jego imienia metryką józefińską.

Sporządzaniem dokumentacji zajmowała się specjalna komisja pomiarowa, w której skład wchodzili wójt i przysięgli gromadzcy, a także sześciu mężów zaufania wybieranych przez mieszkańców. Aby pomiary były jak najbardziej precyzyjne, po raz pierwszy wprowadzono także wyraźny podział granic każdej miejscowości⁶. Wdrożono również rygorystyczne środki ostrożności: gdyby właściciel gruntu lub jego pełnomocnik zataił przed komisją jakiekolwiek działki, a zostałyby one zgłoszone przez osobę trzecią, osoba ta zyskiwała prawo do ich przejęcia lub otrzymania zysku z ich sprzedaży.

Najbardziej interesująca z perspektywy genealoga jest księga pomiarowa, stanowiąca główny element pierwszego katastru galicyjskiego. Podobnie jak fasje ma ona układ tabelaryczny i zawiera spis oraz wymiary gruntów, dane użytkowników i właścicieli, a także wyszczególnienie osiąganych dochodów. W przypadku upraw przychód przeliczano na cztery podstawowe rodzaje zbóż: pszenicę, żyto, jęczmień i owies⁷. Dla uproszczenia kalkukacji, przy uprawie lnu lub grochu dochód przeliczano na pszenicę, w przypadku kapusty lub kukurydzy – na jęczmień, a konopie i rzepak przeliczano na żyto.

Dokumenty te są przechowywane z podziałem na tzw. opisy odpowiadające poszczególnym cyrkułom. Choć cyrkuł pilzneński istniał od 1773 roku, został zniesiony na trzy lata przed wprowadzeniem pierwszego katastru. W związku z tym materiałów dotyczących Pilzna i okolic należy szukać w opisie VII (cyrkuł tarnowski), utworzonym w 1782 roku.

Podział fondu 19 (metryka józefińska) w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie⁸:

* Inwentaryzacja materiałów archiwalnych dotyczących metryki józefińskiej i franciszkańskiej odbywała się równocześnie. Opis oznaczony rzymską cyfrą XI zarezerwowany jest dla cyrkułu kołomyjskiego, który nie istniał jeszcze w czasie sporządzania metryki józefińskiej⁹.

Drugi kataster gruntowy Galicji, zwany również metryką franciszkańską

W 1817 roku, ponad 30 lat po poprzedniej reformie, Franciszek II Habsburg wprowadził drugi kataster gruntowy Galicji, nazwany od jego imienia metryką franciszkańską. Ze względu na fakt, iż przez trzy dekady metryka józefińska nie była aktualizowana, konieczne stało się zebranie świeżych danych o właścicielach, powierzchni działek oraz rodzajach upraw w celu wyliczenia odpowiedniego podatku. Docelowo planowano stworzenie zupełnie nowego systemu, jednak ze względu na wysokie koszty zdecydowano się oprzeć nowy kataster na strukturze metryki józefińskiej¹⁰.

Aktualizacji danych ponownie dokonywała komisja, przy czym dawne pomiary korygowano tylko wtedy, gdy zauważono w nich wyraźne błędy. Odnotowywano wszelkie zmiany własnościowe, podziały parcel oraz wyłączenia gruntów z użytkowania¹¹.

Podobnie jak w przypadku pierwszego katastru, dla genealogów najcenniejsza jest księga pomiarowa. Zawiera ona spis właścicieli i użytkowników, numery domów oraz wysokość dochodów z ziemi (przy zachowaniu identycznego układu tabelarycznego). Porównanie obu katastrów pozwala prześledzić zmiany własnościowe na przestrzeni 30 lat, co bywa kluczową wskazówką w badaniach w sytuacji, gdy nie zachowały się księgi metrykalne.

Materiały te również podzielone są według cyrkułów. Dokumentów dla Pilzna i okolic należy ponownie szukać w opisie VII (cyrkuł tarnowski).

Podział fondu 20(metryka franciszkańska) w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie¹²:

Stały kataster galicyjski

Choć wcześniejsze dokumenty mają także ogromną wartość, to właśnie stały kataster galicyjski cieszy się największą popularnością wśród genealogów. Wynika to z faktu, że, poza wcześniej wspomnianymi wyliczeniami, w połowie XIX wieku opracowano także niezwykle precyzyjne mapy. Pozwalają one na dokładne określenie położenia gruntów, zabudowań, a nawet materiału, z którego wzniesiono dany budynek.

Stały kataster powstał formalnie na mocy patentu z 1817 roku. Jednak w przeciwieństwie do poprzednich spisów, gdzie dane deklarowali sami właściciele lub ich pełnomocnicy, tutaj pomiary powierzono zawodowym geometrom i wyspecjalizowanym komisjom. Dzięki temu wiarygodność i jakość dokumentacji drastycznie wzrosły. Prace kartograficzne rozpoczynano od tzw. szkiców polowych, które służyły później jako podstawa do wyrysowania mapy ostatecznej¹³. Szkice te nieznacznie różniły się od finalnych map (zachowywano podobną kolorystykę), ale nanoszono na nie dodatkowe informacje, takie jak imiona i nazwiska właścicieli gruntów¹⁴. Znacznie różniły się także formatem.

Każdy kolor na mapie miał ściśle określone znaczenie¹⁵:

POWYŻEJ
<sub>Fragment szkicu polowego dla miejscowości Machowa. sygn. 29/280/0/Kat gall II SP 670
Miejsce przechowywania: Archiwum Narodowe w Krakowie, ul. Rakowicka 22E, Kraków

U dołu zdjęcia widzimy Drogę Krajową nr 94 – zaznaczoną kolorem karminowym, który oznacza drogę utwardzoną.

U góry zdjęcia, po lewej stronie, widoczne są zabudowania dworskie (zarówno murowane, jak i drewniane). Dwór otoczony był stawami od północy (kolor błękitny), pastwiskami od zachodu (jaśniejsza zieleń) oraz ogrodami od południa (soczysta zieleń).

U góry zdjęcia, po prawej stronie, znajduje się kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Machowej.</sub>

PONIŻEJ
<sub>Mapa stałego katastru galicyjskiego dla miejscowości Machowa, sygn. 56/126/0/-/1901M
Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Przemyślu, ul. Joachima Lelewela 4, Przemyśl

Mapa właściwa. Przedstawia ona ten sam obszar, który został uwzględniony na powyższym szkicu polowym. Stawy dworskie znalazły się na odrębnym arkuszu (pierwszym), natomiast reszta zabudowań dworskich wraz z pastwiskami, ogrodami oraz kościołem parafialnym znajduje się na arkuszu drugim.</sub>

Na mapach właściwych nigdy nie wpisywano numerów domów, lecz numery parcel budowlanych (kolorem czarnym) oraz parcel gruntowych (kolorem czerwonym). Numery te nie będą pokrywały się z numerami domów, które znamy z ksiąg metrykalnych.

W odróżnieniu od wcześniejszych katastrów, w katastrze stałym główny pomiar i obliczenia realizowano w arkuszach, na których nie wymieniano mieszkańców z imienia i nazwiska. Aby ustalić, która działka należała do konkretnej osoby, należy odnaleźć Alfabetyczny spis właścicieli nieruchomości (Alphabetische Verzeichnisse der Gemeinden). Dopiero tam powiążemy nazwisko przodka z konkretnymi numerami parcel.

Odnalezienie odpowiedniego arkusza oznaczonego w tym przypadku numerem VII (3) pozwala nam zidentyfikować także grunty oznaczone tymi samymi numerami (4):

Weryfikacja tego obszaru za pomocą ogólnodostępnych zdjęć satelitarnych oraz charakterystyczne ułożenie dróg i pól pozwalają na łatwe zlokalizowanie konkretnej działki (4), która w przeszłości należała do naszego przodka.

Zastosowanie map archiwalnych i zdjęć satelitarnych

Dzięki doskonałej jakości map, po zlokalizowaniu parceli możemy bez trudu wskazać, gdzie stał dom naszego przodka oraz jak wyglądały okoliczne budynki gospodarcze. Poszukiwania można prowadzić tradycyjnie „na oko” lub przy użyciu nowoczesnych narzędzi – na przykład nakładając archiwalną mapę na zdjęcia satelitarne w Google Maps. Niezwykle pomocny bywa też państwowy Geoportal, ponieważ współczesny podział geodezyjny wielu działek wciąż pokrywa się z liniami historycznymi.

Poniżej przedstawiony obszar obejmuje część wsi Machowa. Pierwszy fragment pochodzi ze stałego katastru galicyjskiego, a drugi to zdjęcie satelitarne tego samego obszaru pochodzące z usługi Google Maps. Poza charakterystycznymi miejscami znajdującymi się u góry obu grafik, takimi jak machowski dwór czy kościół pw. św. Trójcy Przenajświętszej, warto również zwrócić uwagę na obiekt znajdujący się po lewej stronie (na zachodzie). Budynek mieszczący się przy północnej stronie obecnej Drogi Krajowej 94 to nieistniejący już budynek machowskiej karczmy. Kolor budynku sugeruje, iż wykonany został z drewna, a prowadziły do niego dwie mniejsze dróżki – jedna od wschodu, druga od zachodu.

Przypisy:

1. D.K. Nowak, Austriackie katastry gruntowe na terenie Galicji, Krosno 2022, s. 19-20 ↩︎
2. J. Wolski, Austriacki kataster podatku gruntowego na ziemiach polskich oraz jego wykorzystanie w pracach urządzeniowych i badaniach naukowych [w:] „Polski Przegląd Kartograficzny”, Tom 32, 2000, nr 3, s. 203–205. ↩︎
3. D.K. Nowak, Austriackie katatstry…, s. 20–21. ↩︎
4. Tamże, s. 21 ↩︎
5. Tamże, s. 23-25. ↩︎
6. Tamże, s. 24-25 ↩︎
7. Tamże, s. 248. ↩︎
8. Йосифінська (1785–1788) і Францисканська (1819–1820) метрики: перші поземельні кадастри Галичини, покажчик населених пунктів [Metryka Józefińska (1785–1788) i Franciszkańska (1819–1820): pierwsze katastry gruntowe Galicji, indeks miejscowości], відп. ред. Я. Захарчишина, уклад. Я. Пироженко, В. Сіверська, Kijów 1965 ↩︎
9. D.K. Nowak, Austriackie katatstry…, s. 105 ↩︎
10. Tamże, s. 107–108. ↩︎
11. Tamże, s. 111 ↩︎
12. Йосифінська (1785–1788) і Францисканська (1819–1820) метрики…. ↩︎
13. D.K. Nowak, Austriackie katatstry…, s. 145–151 ↩︎
14. Tamże, s. 161 ↩︎
15. J. Wolski, Austriacki kataster podatku gruntowego…, s. 203–204. ↩︎

Marcin Kiwior

Autor

Twórca projektu Terra Pilsnensis, współzałożyciel stowarzyszenia Terra Pilsnensis oraz członek Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. Potomek podpilzneńskich chłopów i pilzneńskich mieszczan. Prywatnie, absolwent filologii romańskiej, miłośnik głośnej muzyki i koncertowych tłumów, a także cichych i samotnych pieszych wędrówek górskich.