Kiwior

Autor:

Marcin Kiwior

Data ostatniej aktualizacji:

Weryfikując pochodzenie nazwiska Kiwior, naszą uwagę zwraca jego regionalność. W 2026 roku nosi je 898 osób w całym kraju1, ale większość zamieszkuje jedynie dwa ogniska w województwie małopolskim – powiat dąbrowski (na północ od Tarnowa) oraz powiat olkuski (na północny zachód od Krakowa). Wertując księgi metrykalne, można dostrzec kilka oboczności nazwiska, takie jak Kiwiór, Kiwier oraz Kiwer. Do tej samej rodziny wyrazowej zaliczyć można również formę Kiwiorski.

Na początku 2026 roku liczba reprezentantów poszczególnych oboczności nazwiska prezentowała się następująco:

NazwiskoMężczyznKobietŁĄCZNIE
KIWIOR446452898
KIWIÓR000
KIWIORSKI242751
KIWIER000
KIWER272552
ŁĄCZNIE4975041 001

Źródło: Ministerstwo Cyfryzacji, Ludność i społeczeństwo, Nazwiska występujące w rejestrze pesel – stan na 2026-01-20

Oznacza to, że z pięciu form występujących w księgach metrykalnych na przestrzeni wieków, obecnie funkcjonują tylko trzy: Kiwior, Kiwiorski oraz Kiwer.

Położenie geograficzne

W 2002 roku odnotowano dwa główne ośrodki występowania nazwiska Kiwior. Pierwszym jest powiat olkuski, drugim – Tarnów i powiat dąbrowski. Występowanie nazwiska w Tarnowie wiąże się najprawdopodobniej z migracją do większego ośrodka miejskiego, gdyż miasto to nie jest jego pierwotnym gniazdem rodowym.

Źródło: Z. Bronk, Nazwiska polskie – rozkład występowania nazwisk w powiatach [dostęp 10.07.2026]

Sytuacja wygląda nieco inaczej w przypadku pozostałych oboczności:

  • Kiwer – występuje głównie w aglomeracji śląskiej.
  • Kiwiorski – występuje w powiecie zawierciańskim.

Występowanie nazwiska Kiwer
Zródło: Z. Bronk, Nazwiska polskie – rozkład występowania nazwisk w powiatach

Występowanie nazwiska Kiwiorski
Zródło: Z. Bronk, Nazwiska polskie – rozkład występowania nazwisk w powiatach

Podsumowywując, dla wszystkich tych form istnieją 4 główne ogniska rodowe:

  • Kiwior – powiat tarnowski z prawdopodobnym gniazdem w okolicach Dąbrowy Tarnowskiej oraz powiat olkuski;
  • Kiwiorski – powiat zawierciański (graniczący z powiatem olkuskim);
  • Kiwer – aglomeracja śląska.

Etymologia nazwiska

Bez względu na obszar występowania, nazwisko we wszystkich swoich obocznościach zdaje się mieć to samo podłoże etymologiczne. Słowo kiwior wycofało się z powszechnego obiegu i stało się archaizmem. Ze względu na niską częstotliwość występowania jego etymologia nigdy nie została dogłębnie zbadana, a we współczesnych słownikach przedstawiana jest dosyć powierzchownie.

Kiwior jako nakrycie głowy

Jest to najczęściej spotykana definicja:

  • 1859 r. – Michał Amszejewicz pisze o pokryciu głowy u żołnierzy: rodzaju szyszaka, hełmu bądź letniej czapki o wojskowym kroju2.
  • 1902 r. – Zygmunt Gloger wspomina o kiwiorze lub kiwiorku jako wysokiej i szerokiej czapce tureckiej bądź perskiej3.
  • 1927 r. – Aleksander Brückner definiuje kiwiora jako kołpak turecki bądź żołnierskie czako pochodzenia wschodniego (z rus. kiwier)4.
  • 1961 r. – Słownik Staropolski PAN definiuje słowa kiwior jako „rodzaj wysokiej a szerokiej czapki”5.

Wyraz ten występuje nie tylko w języku polskim jako kiwer (giwer), ale również w rosyjskim (kи́вер), ukraińskim (кі́вер кивер), a nawet litewskim (kiveris).

Rysunki załączone wyobrażają żołnierskie nakrycia głowy, zwane z francuska „czako” (chacot); od r. 1815 zwano je także „giwerami”, „kiwerami”, luib „kaszkietami”. Czako prostych żołnierzy było z wojłoku, oficerskie zaś z sukna czarnego. Za czasów Ks. Warszawskiego, czako nosili: strzelcy konni(z wyją™kiem kompanij wyborczych w bermycach), huzarzy(pułk 13 huzarów miał czako sukienne niebieskie), artylerya piesza, saperzy, gwardya narodowa, kadeci Szkoły Elementarnej Atrrtykeryi i Inżynierów. W epoce między 1815 a 1830 r. cała piechota liniowa i strzelcy piesi, artylerya konna i piesza, strzelcy konni, kompania rzemieślnicza, pociągi, kadeci, weterani i inwalidzi. Przed r. 1828, giwer był niższy okolonymi gubemi, plecionemi girlandami białemi lub czerwonemi, z prawej strony zwieszały się długie kordony, zakończone kutasami, idącemi równo z ramieniem. Od r. 1828 wprowadzono czako jnowego kształcu, jak na załączonym rysunku. Kompanie genadyerskie i karabinerskie miały długie kity włosiane czarne, muzykanci – czerwone, a podoficerowie – czarne, u góry zaś białe; kompanie fizylierskie miały pompony białe, woltyżerskie – żółte. Pompony jazdy i artylerii konnej były podłużne, a od r. 1824 okrągłe, jak w piechocie. Artyleria i wojska, należące do tej broni, miały pompony czerwone. Oficerowie nosili srebrne pompony, girlandy i kordony.

Źródło powyższego cytatu oraz zdjęcia po prawej: Kartki ilustrowane, Bracia Ślubni, Biesiada Literacka : pismo literacko-polityczne illustrowane t.75, nr 18 (2 maja 1914)

Kiwior jako chochoł u brogu

Definicja kiwiora jako części brogu po raz pierwszy pojawia się w badanych źródłach w słowniku Samuela Bogumiła Linde z 1854 roku (jako „chochoł na brogu i innych rzeczach”)6. Potwierdza ją Zygmunt Gloger w 1902 roku: „snop słomy, stanowiący czub czyli chochoł, wierzchołek piramidalnego dachu w brogu”7, a także Aleksander Brückner w słowniku etymologicznym z 1927 roku („chochoł u brogu”)8.

Zdjęcie po lewej: Bróg, okolice Birczy, 1963 r., fot. K. Wolski
Źródło: W kręgu wiejskiej architektury – bróg, Muzeum Narodowe Ziemi Przymeskiej

Kiwior jako gatunek paproci

Kiwior to także dawna nazwa paproci – paprotnika ostrego/ciernistego (łac. Aspidium lonchitis) lub kiwiornika (łac. Blechnum lonchitis)9 10 11.

Zdjęcie po lewej: Aspidium lonchitis
Źródło: Przewodnik do oznaczania 1000 roślin dzikich i hodowanych, z. 1, z tekstem, J. Rostafiński, Kraków 1911

Pozostałe znaczenia

Co ciekawe, w 1847 roku Ksawery Łukaszewski zdefiniował kiwiora jako „przymierze, sojusz, związek turecki”10, jednak nie udało się odnaleźć podobnego objaśnienia w innych słownikach z tego okresu.

Genealogia genetyczna

W prowadzonych badaniach genealogiczno-genetycznych postanowiliśmy sprawdzić, czy wszyscy reprezentanci nazwiska Kiwior oraz jego oboczności są ze sobą spokrewnieni. Ze względu na fragmentaryczny stan zachowania ksiąg metrykalnych, jedyną możliwością weryfikacji tej hipotezy stała się analiza chromosomu Y (Y-DNA), przekazywanego w linii męskiej z ojca na syna.

Punktem wyjściowym naszych badań stał się Józef Kiwior (ur. 13.03.1778 r. w Machowej – zm. 03.05.1796 r. tamże), syn Stefana (urodzonego najprawdopodobniej w latach 1720–173011), reprezentujący tzw. linię machowską. Był on posiadaczem haplogrupy FTG86218, kojarzonej głównie ze Słowianami Połabskimi. Więcej na jej temat odnajdą Państwo w artykule: Wyniki Y-DNA – Kiwior (Machowa)

Potwierdzone hipotezy

Linia skrzyszowska (Kiwior) – haplogrupa FTG86218

Dzięki badaniom Y-DNA ustaliliśmy, że potomkowie Sebastiana Kiwiora (ur. 1764 r. w Skrzyszowie) są spokrewnieni z linią machowską. Ich wspólny przodek żył około 1600 roku i należał do tej samej haplogrupy.

Odrzucone hipotezy

Linia śląska (Kiwer) – haplogrupa R-BY70330

Dotychczasowe badania Y-DNA dotyczące rodu Kiwer – wariantu nazwiska pochodzącego z aglomeracji śląskiej – objęły potomków Jana Kiwera, syna Józefa (ur. 13.12.1858 r. w Starych Gliwicach – zm. 28.02.1902 r. w Gliwicach-Szobiszowicach). Linia ta nie jest spokrewniona z linią machowską, ponieważ potomkowie Kiwerów należą do haplogrupy R-BY70330, charakterystycznej dla ludności o korzeniach celtyckich (zachodnioeuropejskich). Więcej na jej temat odnajdą Państwo w artykule: Kiwer – linia śląska – haplogrupa R-BY70330.

Dalsze kroki

  • Rozszerzenie badań na północ od Tarnowa: Dalsze analizy powinny objąć reprezentantów nazwiska Kiwior z okolic powiatu dąbrowskiego, położonego na północ od Tarnowa.
  • Weryfikacja genetyczna linii zachodnich: Konieczne jest przeprowadzenie dalszych testów Y-DNA u przedstawicieli gałęzi olkuskiej(Kiwior) i zawierciańskiej(Kiwiorski), aby potwierdzić bądź odrzucić ich pokrewieństwo z linią z ziemi tarnowskiej.

Przypisy:

  1. Ministerstwo Cyfryzacji, Ludność i społeczeństwo, Nazwiska występujące w rejestrze pesel – stan na 2026-01-20 [dostęp 10.07.2026] ↩︎
  2. Hasło: Kaszkiet [w:] Dykcjonarz zawierający wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone […] do użytku powszechnego, ułożony staraniem i pracą M. Amszejewicza, Warszawa 1859. ↩︎
  3. Hasło: Kiwior [w:] Z. Gloger, Encyklopedja staropolska ilustrowana, t. 3 (K–P), Warszawa 1902 ↩︎
  4. Hasło: Kiwior [w:] A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 ↩︎
  5. Hasło: Kiwior [w:] Słownik staropolski, t. 3, Polska Akademia Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1961 ↩︎
  6. Hasło: Chochoł [w:] S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1 (A–F), Lwów 1854. ↩︎
  7. Hasło: Kiwior [w:] Z. Gloger, Encyklopedja staropolska… ↩︎
  8. Hasło: Kiwior [w:] A. Brückner, Słownik etymologiczny… ↩︎
  9. J. Rostafiński, Przewodnik do oznaczania 1000 roślin dzikich i hodowanych, z. 1 (z tekstem), Kraków 1911. ↩︎
  10. B.K. Skórczewski, Flora Krynicy i jej okolic, Kraków 1911, s. 208 ↩︎
  11. Hasło: Kiwior [w:] E. Majewski, Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich…, t. 1: Słownik polsko-łaciński, Warszawa 1889. ↩︎
  12. Hasło: Kiwior [w:] K. Łukaszewski, Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych, Królewiec 1847 ↩︎
  13. Warto zauważyć, że 2 września 1728 roku w Żukowicach (parafia Lisia Góra) urodził się Stefan Kiwior, syn Jakuba i Jadwigi. Mógłby to być poszukiwany przez nas Stefan, lecz z powodu braku konkretnych informacji w księgach metrykalnych pozostaje to jedynie niepotwierdzoną hipotezą. ↩︎