Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przecławiu autor: Jacek Halicki, licencja „Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Poland” / desaturowane
Parafia pod wezwaniem:
Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Data erygowania:
przed 1218 r.
Obejmuje miejscowości: Przecław, Podole, Błonie, Wylów, Tuszyma (większość wsi), Biały Bór (część wsi)
Najstarsze księgi metrykalne: od 1661 roku
Najstarsze dzieje parafii i kościoła w Przecławiu
Początki parafii w Przecławiu sięgają co najmniej XII wieku. Pierwsze wzmianki pisane o miejscowości pochodzą z lat 1218–1229 – biskup krakowski Iwo Odrowąż erygował tutaj drugie probostwo. Stan podwójnego ten utrzymywal się w Przecławiu się aż do XV wieku; źródła wspominają o wynikających z tego tytułu sporach.
Budowa pierwszego drewnianego kościoła pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny rozpoczęła się w 1258 roku. W XIV wieku parafia funkcjonowała już jako część dekanatu dębickiego w obrębie prepozytury wiślickiej.
Dalsze dzieje parafii
W XV wieku nastąpił dalszy rozwój parafii, związany z działalnością przecławskich rodów możnowładczych. W tym okresie Przecław był niewielkim, lecz istotnym ośrodkiem miejskim – istniała tu szkoła parafialna, zamek, ratusz oraz rozwinięte rzemiosło.
- w 1454 roku kardynał Zbigniew Oleśnicki przeprowadził reorganizację parafii, znosząc podwójne probostwo i wprowadzając nową strukturę opartą na mansjonarzach, a także wspierając rozwój szkoły parafialnej.
- w 1457 roku właściciel miasta, Stanisław Ligęza, ufundował nowy kościół na miejscu wcześniejszej świątyni oraz uposażył parafię w ziemię.
W XVI wieku działalność fundacyjną kontynuowali kolejni właściciele miasta:
- w 1582 roku Andrzej Koniecpolski wzniósł kaplicę św. Trójcy oraz utworzył Bractwo Różańcowe,
- pod koniec XVI wieku ufundowano obraz Matki Boskiej Różańcowej, uznawany za łaskami słynący.
W XVII wieku miasto i parafia dotknięte zostały licznymi nieszczęściami – epidemiami oraz zniszczeniami związanymi z wojnami i najazdami. Szczególnie tragiczny był okres potopu szwedzkiego, po którym Przecław nigdy nie odzyskał dawnego znaczenia.
Mapa Gruntowa Probostwa Przecławskiego skopiowana z Operatu Katastralnego z 1849 roku. Dokument odnaleziony wraz z księgami metrykalnymi w Krakowie w 2026 roku. Autor skanów: Adrian Ochałek, Terra Pilsnensis
Nowy kościół parafialny w XIX wieku
Z czasem stan wcześniejszego, murowanego kościoła ulegał pogorszeniu, aż zaczął grozić zawaleniem. W XIX wieku podjęto decyzję o jego rozbiórce i wzniesieniu nowej świątyni.
Fundatorem przedsięwzięcia był hrabia Stanisław Rey, właściciel Przecławia. Budowę nowego kościoła, utrzymanego w stylu neogotyckim, na planie krzyża łacińskiego, z charakterystyczną wieżą i przyporami, zrealizowano w latach 1881–1885.
Świątynia została konsekrowana w 1886 roku przez biskupa tarnowskiego Ignacego Łobosa.
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przecławiu autor: Jacek Halicki, licencja „Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Poland” / desaturowane
Księgi metrykalne i archiwalia
Zgodnie z wykazem prowadzonym przez Archium Diecezjalne w Tarnowie, najstarsze znane księgi datowane są na XVII wiek. Ciągłość zapisów metrykalnych obserwujemy dopiero od końca XVIII wieku.
Najważniejsze zespoły ksiąg metrykalnych parafii w Przecławiu obejmują:
- chrzty (Liber Natorum):
1667–1670 (zachowane fragmentarycznie – kopia),
1750–1759 (kopia),
1784–1887 (z przerwami, zasadniczy ciąg metrykalny), - małżeństwa (Liber Copulatorum):
1661–1680 (kopia),
1790–1885 (z przerwami),
dodatkowo alegaty (akta do ślubów) z lat 1831–1940, - zgony (Liber Mortuorum):
1790–1876 (z przerwami), - materiały uzupełniające:
fragmenty ksiąg z lat 1781–1782 zachowane jako wszywka w metrykach parafii św. Jadwigi w Dębicy.
Oprócz zasobu archiwalnego znaczna część ksiąg metrykalnych parafii w Przecławiu została zdigitalizowana i udostępniona online w serwisie Skanoteka, prowadzonym przez Polskie Towarzystwo Genealogiczne.
Materiały te pochodzą z mikrofilmów wykonanych w latach 90. XX wieku przez Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (mormonów), w ramach szeroko zakrojonej akcji dokumentowania ksiąg metrykalnych w Polsce. Zdigitalizowane księgi obejmują szeroki zakres terytorialny dawnej parafii przecławskiej, w tym m.in.:
- Staropolskie księgi łączone
- chrzty: 1667–1670 i 1749–1759,
- małżeństwa: 1660–1679,
- Przecław
- urodzenia: 1786–1924
- małżeństwa: 1786–1936
- zgony: 1786–1910
- Biały Bór
- urodzenia: 1785–1911
- małżeństwa: 1786–1924
- zgony: 1786–1917
- Podole
- urodzenia: 1786–1915
- małżeństwa: 1786–1916
- zgony: 1786–1911
- Tuszyma (w tym Dąbie)
- urodzenia: 1786–1914
- małżeństwa: 1786–1899
- zgony: 1786–1944
- Wylów
- urodzenia: 1786–1914
- małżeństwa: 1786–1931
- zgony: 1786–1917
- Korzeniów, Męciszów, Kądziołki, Błonie, Przedmieścia
- księgi urodzeń, małżeństw i zgonów z końca XVIII i XIX wieku (zakresy zróżnicowane w zależności od miejscowości).
Zaginione metryki
W 2026 roku w Krakowie potwierdzono odkrycie uznawanych od kilkudziesięciu lat za zagionione staropolskich metryk przecławskich. Przy współpracy naszego stowarzyszenia zdigitalizowano i zwrócono do parafii w Przecławiu m.in.:
- księgę zgonów z lat 1722–1756,
- księgę zgonów z lat 1758–1777,
- księgę inwentarzową probostwa z lat 1715–1735,
- mapę gruntów probostwa w Przecławiu wraz z wypisem z Jana Długosza z połowy XIX wieku,
- akta ostatniej woli z lat 1663-1668.
Udało się odnaleźć brakujące ogniwo dokumentacji parafialnej, obejmujące okres sprzed wprowadzenia jednolitego systemu prowadzenia metryk.
Skan księgi odnalezionej księgi zgonów, wpisy z roku 1727. Autor skanów: Adrian Ochałek, Terra Pilsnensis
Skany odnalezionych ksiąg można obejrzeć tutaj:
| Opis | Odnośnik do skanu |
|---|---|
| Księga zgonów 1722-1758 | kliknij tutaj |
| Księga zgonów 1758-1777 | kliknij tutaj |
| Akta ostatniej woli 1663-1668 | kliknij tutaj |
| Księga inwentarzowa, wydatkowa i przychodowa probostwa 1715-1735 | kliknij tutaj |
| Mapa gruntów probostwa w Przecławiu 1849 wraz z wypisem z Długosza 1864 | kliknij tutaj |
Księgi metrykalne parafii w Przecławiu (1722–1777), zbiory parafialne – digitalizacja i opracowanie: Terra Pilsnensis, 2026.
Przypisy:
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 129 [dostęp: 20.03.2026]
– Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przecławiu, Historia parafii Przecław [dostęp: 20.03.2026]
– Tarnowskie Kościoły, Przecław – kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny [dostęp: 20.03.2026]
– Archiwum Diecezjalne w Tarnowie, Zasób archiwalny [dostęp: 20.03.2026]
– Materiały rękopiśmienne odnalezione wraz z zespołem ksiąg parafialnych w Przecławiu (opracowanie własne)
– Księgi metrykalne parafii w Przecławiu (1722–1777), zbiory parafialne – digitalizacja i opracowanie: Terra Pilsnensis, 2026
Autor